[Inside the Newsroom] Hallo, Bato, tot ziens

Laat me u terugbrengen naar een scène van bijna 10 jaar geleden. 

Het was een frisse decemberochtend in 2016 toen Ronald "Bato" dela Rosa, destijds de viersterren-chef van de Filipijnse Nationale Politie (PNP), aankondigde dat het hele land nu onder "Terreur Alertniveau 3" stond. Dit volgde op een vermeende poging van twee verdachten om een geïmproviseerd explosief te plaatsen nabij de Amerikaanse ambassade in Manila. 

Omdat hij en zijn medewerkers nauwelijks uitleg gaven over wat het alertniveau inhield, volgden journalisten hem van Camp Crame naar een nabijgelegen winkelcentrum in Mandaluyong City voor antwoorden. 

De gebeurtenis die zich voor onze ogen afspeelde, riep meer vragen op — niet alleen over het alertniveau of de drugsoorlog die de achtergrond vormde, maar ook of wat we zagen werkelijkheid was. 

Want voor ons en een aanzienlijke menigte die bijeengekomen was in het atrium van het winkelcentrum stond Dela Rosa verkleed als de Kerstman. 

Hij droeg een felrood pak, compleet met een nep witte baard en een bril. De cadeauuitreiking die dag was bedoeld voor jonge kinderen van "overgegeven" drugspersonen. Velen van hen hadden een ouder verloren door de drugsoorlog, vertelde Dela Rosa zelf aan journalisten.  

Hij zei destijds: "So gusto ng pulis na bumawi, bumawi man rin sa mga bata (De politie wil het goedmaken met deze kinderen). Deze kinderen zijn onschuldig aan wat hun ouders in het verleden hebben gedaan. Ang kasalanan ni Pedro, hindi kasalanan ni Jose (De zonden van Pedro zijn niet de zonden van Jose)."

Het verhaal dat ik die dag schreef, getiteld "'Santa Bato' geeft cadeaus aan kinderen van Tokhang-overgegeven personen", deed geen recht aan de absurditeit van het evenement. Het bood zeker geen gerechtigheid of zelfs maar een schijn van waardigheid voor degenen die omkwamen in Duterte en Dela Rosa's bloedige drugsoorlog. 

Mijn naam is Bea Cupin, en tegenwoordig dek ik buitenlandse zaken, de West-Filipijnse Zee en nationale politiek voor Rappler. Een decennium geleden versloeg ik de beginjaren van Rodrigo Duterte's drugsoorlog vanuit het perspectief van Ronald dela Rosa, een bescheiden éénsterren-generaal die in macht en bekendheid werd meegesleurd toen de burgemeester van Davao City hem koos als zijn hoogste politiechef. 

Dat is ook waarom ik niet eens verrast was toen Dela Rosa's recente terugkeer naar de Senaat na zes maanden onderduiken voor een destijds geheim (of vertrouwelijk) arrestatiebevel van het Internationaal Strafhof zich zo bombastisch ontvouwde als het deed.

Niets van wat er gebeurde tussen 11 mei en de vroege uren van 14 mei was een verrassing: de razendsnelle sprint van de kelder naar de plenaire zaal (inclusief struikeling), het nomineren van zijn mistah als hoofd van de Senaatsbeveiliging, het spontaan uitbarsten in zang terwijl hij alumni van de Filipijnse Militaire Academie opriep zich achter hem te scharen, en de chaos die voorafging aan zijn stille ontsnapping uit hetzelfde gebouw en dezelfde instelling waar hij beschermende hechtenis had gezocht. 

Dit was allemaal klassiek Ronald dela Rosa — luid, onberouwvol, eerbiedeloos, en met de daarbij passende brutaliteit. 

Dela Rosa's opkomst naar de macht verliep snel. 

Soms vraag ik me af of hij er enige zin aan heeft gegeven, of dat hij zich er überhaupt druk over maakt. Bij elke stap van deze opkomst was daar Rodrigo Duterte, die volgens Dela Rosa's eigen woorden uit 2016 de "grootste leider op aarde" was. 

De oude man werd gearresteerd in maart 2025 en snel overgebracht naar Nederland, waar hij nu wacht op zijn proces wegens vermeende misdaden tegen de menselijkheid in de drugsoorlog die Dela Rosa plande en uitvoerde. Dat is ook waarom Dela Rosa door het ICC wordt gezocht. 

Achter Dela Rosa's bravoure schuilt een man die zich terdege bewust is van hoe hij wordt waargenomen. Nu hij opnieuw is ondergedoken en de overheid heeft bevestigd dat de zoektocht naar hem is begonnen, vraag ik me af of hij de tijd heeft genomen om te verzoenen met zijn pogingen om verantwoording te ontlopen. Of dat hij denkt, zoals hij waarschijnlijk in het verleden heeft gedacht, dat wat rond gaat terugkomt en dat macht en geluk vroeg of laat weer van hem zullen zijn. 

Vaak realiseer ik me dat mijn berichtgeving van 2016 tot 2017 niet hard genoeg was voor Dela Rosa — of niet expliciet genoeg — om hem en het publiek te confronteren met de ernst van Duterte's drugsoorlog en de schade die deze aanrichtte, niet alleen in arme gemeenschappen maar ook in de PNP, een instelling die al lang gebukt gaat onder corruptie en onenigheid. 

Er is een viraal grapje dat luidt: "Kaya pala takot si Bato sa warrant of arrest kasi papel pala 'yun (Bato is bang voor het arrestatiebevel omdat het papier is)." 

(Voor niet-Filipijnse sprekers: het is een woordspeling op Dela Rosa's bijnaam — letterlijk "rots" — en het spel Steen, Papier, Schaar.) 

Er zit waarheid in het humor. 

Jarenlang onder het presidentschap van Duterte, en misschien zelfs in de jaren daarvoor, handelden Dela Rosa en een groot deel van de PNP met straffeloosheid. Mondelinge bevelen gingen vooraf aan schriftelijke memoranda en orders. Soms deed het laatste er weinig toe — Duterte's bevelen werden immers tijdens zijn presidentschap tot wet van het land. 

Tijdens en zelfs jaren na de drugsoorlog was de toegang tot de eigen drugsoorlogdossiers van de PNP schaars of niet-bestaand. 

Jarenlang waren documenten ofwel een bijkomstigheid ofwel een schild tegen verantwoording in een bloedige drugsoorlog die minstens 6.252 mensen het leven kostte, gebaseerd op de telling van de Duterte-regering. Mensenrechtenorganisaties schatten dat aantal dichter bij de 30.000, inclusief vermeende vigilante-achtige moorden die verband houden met de drugsoorlog.

In Dela Rosa's gedachten vlucht hij uiteraard niet voor verantwoording maar voor buitenlandse inmenging — hoewel hij in 2025 de Amerikaanse president Donald Trump opriep om Filipino's te sanctioneren die hebben geholpen bij het overdragen van Duterte aan het ICC. 

Tijdens zes maanden onderduiken zei Dela Rosa dat hij opnieuw contact kon maken met de natuur. Nu hij opnieuw ondergedoken is, kan men alleen maar hopen dat het opnieuw contact maken met de natuur ook betekent begrijpen dat dit een moment van afrekening voor hem is, of zou kunnen zijn. 

Dat is uiteraard, ervan uitgaande dat hij niet opnieuw op de vlucht is en zichzelf struikelend betrapt. – Rappler.com

Inside the Newsroom is een nieuwsbrief die elke week rechtstreeks in uw inbox wordt bezorgd. Bezoek rappler.com/newsletters om uw nieuwsbriefabonnementen te beheren.